Hakkari Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı

CİLO VE SAT DAĞLARI MİLLİ PARKI

Hakkâri Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı’nın bulunduğu alan sahip olduğu kaynak değerleri nedeniyle 25.09.2020 tarih ve 3017 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 26.09.2020 tarih ve 31256 sayılı Resmî Gazetede yayınlanarak Milli Park olarak ilan edilmiştir.

Hakkâri İli, Yüksekova İlçesinde bulunan Cilo Buzulları 04.07.2019 tarih ve 1271 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 05.07.2019 tarih ve 30822 sayılı Resmî Gazetede yayınlanarak potansiyel doğal sit kapsamına giren “Kesin Korunacak Hassas Alan” olarak tescil ve ilan edilmiştir.

27.500,00 ha büyüklüğündeki Hakkâri Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı, Hakkâri ili Merkez, Yüksekova ve Şemdinli ilçeleri idari sınırları içinde kalmaktadır. Milli Park; T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, 14. Bölge Müdürlüğü'ne bağlı Hakkâri Şube Müdürlüğü’nün sorumluluğundadır.

Hakkâri Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı; Cilo Buzulları ve Sat Gölleri olmak üzere iki ayrı alandan oluşmaktadır. Cilo Buzulları Kısmı 11.957 ha alana sahip iken ikincisi Sat Gölleri Kısmı 15.543 ha alana sahiptir.

Çoğrafi Konum

27.500 ha büyüklüğündeki Cilo ve Sat Dağları Milli Parkı, Hakkâri İli Yüksekova İlçesi sınırları içerisinde yer almaktadır.1/25.000 ölçekli topoğrafik haritada Sat Gölleri: N52b4, N52a3, N52b1, N52a2, N52b3 Cilo Buzulları: N52a1, N51b2, M52d4, M51c3 paftalarında yer almaktadır.

1.      Alan Cilo Dağı Buzullarının Sınırları; kuzeyden Gêlezo Kilisesi müştemilatı ve Şelalesinden başlayarak doğu istikametinde kır pınar deresini takip ederek Deriyê Cevher (Cafer Kapısı) Bölgesini takip ederek Yüksekova ilçe sınırları içerisine girmektedir. Doğudan Yüksekova sınırları içerisinde Güney doğuya urişe yaylasına inen dere takip edilerek bermiş deresinden kapan tepeye, Güneyden çemişi deresinden 2844 rakımlı tepeye batıya doğru ilerleyen sırtları takip ederek Lat dağı eteğine, Batıda sırtları takip ederek gezene yaylası sırtına gezene yaylası sırtında vadi boyu inen dereyi takıp ederek Gêlezo mıntıkasında başlangıç noktası ile birleşmektedir.

2.      Alan Sat Dağı Göllerinin Sınırları; kuzeyden Gürkavak Köyüne doğru inen iki akarsuyunun birleştiği yerden başlayarak doğudan inen derenin oluşturduğu vadi boyunca doğuya ilerleyerek sırta, sırt boyu ilerleyerek 10 bin yıllık Kaya Resimlerini içine alarak Şemdinli Sınırları içerisine girmektedir. Şemdinli sınırları içerisinde Sat Dağlarından kopup Beyyurdu Köyüne doğru ilerleyen iki derenin birleştiği noktadan güneye doğru ilerleyerek Konur Köyünün kuzeyindeki vadi, dağ ve sırtlarını takip ederek Kırmızı taş gölünü (Gola Berdesor) içine alarak batıya doğru 30 yakın irili ufaklı sat göllerini içine alarak ilerliyor ve en son Yeşiltaş köyünden sat göllerine doğru ilerleyen ulaşım yolunun bulunduğu alanda sınır başlangıç noktası ile birleşiyor.

Cilo Buzulları Kısmının bir bölümü Hakkâri Merkez sınırları içerisinde kalırken bir bölümü Yüksekova İlçe sınırları içerisinde kalmaktadır. Sat Gölleri Kısmının bir bölümü Yüksekova İlçe sınırları içinde kalırken bir bölümü Şemdinli İlçe sınırları içerisinde kalmaktadır.

Ulaşım

Hakkâri İli Merkez ilçesinden Kırıkdağ Vadisine 12 km, Bala Yaylasına 30 km, Spihane Yaylasına 31 km, Buzullara 36 km uzaklıklardadır. Hakkâri merkezden Cilo Buzullarına bir adet yol mevcuttur. Kırıkdağ Vadisinin Gelezo Kilisesi dolaylarına varıldığında yol ikiye ayrılıp bir yol Spihane Yaylasına ve Buzullara giderken, bir diğer yol Bala Yaylası ve Cilo Dağına doğru çıkmaktadır. Sat Dağlarına ve Göllerine ise Yüksekova ilçe merkezinden Sat Dağları ve Göllerine 28 km, Dağlıca’ya 29 km, Yeşiltaş’a 20 km uzaklıktadır.

·         Cilo Buzul Kısmı Kaynak Değerleri

-          Kesin Korunacak Hassas Alan olarak tescil edilmiş ve Doğal Sit Alanı olarak ilan edilmiş 25 bin yıllık buzullar

-          Tüm dünyada sadece Cilo Buzullarında bulunan Sikal (Buz Kurtçuğu) olarak adlandırılan canlı türü

-          Türkiye’nin ikinci büyük zirvesi 4135m ile Uludoruk (Reşko) ve bu yükseltilere yakın Cilo, Sirebi gibi birçok teknik tırmanışa elverişli zirveler.

-          3 bin metrenin üzerinde bulunan yaylalar ve 13 adet dağ

-          6 adet buzul gölü

-          Gelezo Şelalesi ve Mar Şalita Manastırı

-          Antik Kral Yolunun geçtiği Deriye Cehwer (Cahfer Kapısı) ve Cehwer Kulesi

-          4 bin yıllık olduğu ve savunma kuleleri olduğu tahmin edilen Bala ve Gelezo Dirheleri

·         Sat Gölleri Kısmı Kaynak Değerleri

-          30 adet buzul ve krater gölü

-          10 bin yıllık olduğu tahmin edilen kaya resimleri

-          Türkiye’nin en büyük buzul gölleri arasında bulunan Bermesor (Kırmızıtaş) Gölü

-          3 bin metre üzerinde 24 dağ

-          Kunehingiv Kanyonu ve Çarçel Dağları

Flora;

Uzun Devreli Gelişme Planı kapsamında gerçekleştirilen çalışmada alandan toplanılan bitki örneklerinin ve literatür kayıtlarından olmak üzere 49 familyaya ait 228 bitki taksonu tespit edilmiş olup bunlar arasından 43 taksonun endemik olduğu görülmüştür.

Fauna;

Omurgasızlar;

Yapılan literatür ve saha çalışmaları neticesinde 572 Omurgasız hayvan türünün alanda yayılış göstermekte olduğu tespit edilmiştir. 

Alanda tespit edilen türler IUCN kriterleri açısından değerlendirildiğinde 6 türün “Düşük Risk (LC)” statüsünde; 1 tür “Tehlikede (EN) (Callophrys mystaphia- Minik zümrüt)” ve diğer tüm türlerin ise “Değerlendirilemeyen (NE)” kategorisinde yer aldığı görülmektedir.

Alanda tespit edilen kelebek türlerinin “Türkiye’deki Kelebeklerin Kırmızı Kitabı” kriterlerine göre değerlendirildiğinde “Düşük Risk (LC)” statüsünde yer aldığı görülmektedir. Tespit edilen türler arasında endemik, nadir ve dar yayılımlı böcek türleri bulunmamaktadır.

Omurgalılar;

Ülkemizde yaşayan omurgalı türlerin toplam sayısı 1500 civarındadır. Türkiye’de yaşayan omurgalı gruplara ait mevcut tür sayıları da aşağı yukarı bilinir. Kaynaklara göre bazı farklılıklar görülse de Türkiye faunası 150 civarında memeli, 500 civarında kuş, 130 kadar sürüngen, 30’un üzerinde kurbağa, 680’nin üzerinde balık (yaklaşık 1/3’ü tatlısu, 2/3’ü deniz balığı) türü içerir.

Memeliler

Milli Park alanı ve ekolojik sınırları içerisinde yer alan Eulipotyphla takımına mensup LC kategorisinde 2 kirpi (Erinaceus roumanicus ve Hemiechinus auritus) ve 2 böcekçil alanda step çayırlıklar, dere kenarı ve orman içi açıklıklarda yoğun bitkiler arasında, yaprak döken vejetasyonlu alanlarda dökülmüş yaprakların arasında rutubetli yerlerde, su kenarlarında kırık kayalıklar arasında, humuslu yumuşak topraklı alanlarda toprak içinde ve fare yuvalarında yuvalanmaktadırlar. Kirpi ve böcekçil türlerinin alanda yoğun popülâsyonlarının olmadığı söylenebilir. Böcekçil türlerinin IUCN’ye göre tehlike kategorileri; 4’ü LC, BERN’e göre koruma statüleri; 1’i EK-II, 4’ü EK-III tür.

Alanda arazi çalışmaları sırasında yarasaların yuvalanabileceği pek çok kaya çatlağına, tarihi yapılara, mağara ve in şeklindeki yapılara rastlanmıştır. Alanda gece yapılan gözlemlerde alan içerisinde yarasa uçuşu gözlemlenmiştir. Yarasalar bu uçuşları sırasında besinlerini oluşturan sinek ve böcekleri bulabildikleri step çayırlıklar, su sisteminin kıyı bölgelerini, orman içi açıklıkları kullanırlar. Tespit edilen 8 yarasa türünün 7 sinin IUCN’ye göre tehlike kategorileri; LC, Miniopterus schreibersii nin ise VU Tehdit altında ; BERN’e göre koruma statüleri; 5’ü EK-II, tür.  Bunun ile birlikte alanın taşıma kapasitesinin kısa sıcak mevsim nedeni ile sınırlı olması ve yarasa türlerinin populasyonlarının dünya genelinde azalıyor olması bu türlerin koruma statülerinden bağımsız olarak tümünü hassas tür olarak değerlendirmeyi gerektirir.

Milli Park alanında tespit edilen 1 tür tavşan LC (Lepus europaeus) Cilo- Sat Milli Park sahası boyunca step çayırlarda ve orman içi açıklıklarda toprak içinde açtığı yuvalar ya da kaya yarıklarında yuvalanmaktadır. Tavşan türünün IUCN’e göre tehlike kategorisi; LC; BERN’e göre koruma statüsü; EK-III tür.

Alanda sincap, arap tavşanı, İran çölfaresi, tarlafaresi tarafından habitat olarak kullanılan alanlar tespit edilmiştir. Alandan varlığı tespit edilen 5 kemirici türlerinin IUCN’ye göre tehlike kategorileri LC, BERN’e göre koruma statüleri; EK-II, dir.

Cilo- Sat Milli Park sahası ve ekolojik etki alanlarında karnivor popülasyonlarının çok yoğun olmadığı, bazı türlerin alanı geçici olarak kullandığı tespit edilmiştir. Alanda 8 tür karnivor tespit edilmiştir. Alanda karnivorlar meşe ormanı, vadiler, derelerim çevresindeki tepe ve vadilerde geceleri su sisteminin kıyı bölgelerini beslenmek, kayalıkları, vadileri ve orman içi açıklıkları da yuvalanmak için kullanırlar. Alanda yaşadığı bilinen en önemli Carnivor türlerinin başında bölgede yüksek kayalık tepelerde yaşadığı tahmin edilen Panthera pardus (Panter) CR ve Lynx lynx (Vaşak) EN türlerinin varlığı ile ilgili bölge halkı bilgiler paylaşmıştır. Bu türler dışında Canis lupus (Kurt) LC, alanda yapılan arazi çalışmaları ve bölge halkı ile yapılan görüşmelerde nadiren görüldüğü belirlenmiştir. Alanda popülasyonu en yoğun olan 3 karnivor türü tilki, gelincik ve kaya sansarıdır. Vulpes vulpes LC (Kızıl Tilki) alanın genelinde görülen bir türdür. Mustela nivalis LC (Gelincik) step çayırlıklar ve orman içi açıklarda yaşayan kemiriciler ve kuşlarla beslenir. Çalılıklar ile kayalık alanlarda yuvalanmaktadır. Martes foina LC (Kaya Sansarı) alanda kemiriciler, balık, kurbağa ve kuşlarla beslenmektedir. Meles meles LC (Porsuk) orman içindeki açık alanlarda, çalılıklar arasında yaptığı inlerde yuvalanır. Etçil olmasına rağmen çeşitli meyveleri de yer ve geceleri bahçelere özellikle mısır ve meyve bahçelerine beslenmek üzere girer. Alanda popülâsyonları yoğun değildir. Vormela peregusna VU (Alaca Sansar) alanda kesinlikle korunması gereken türlerdendir. Etçil türlerinin IUCN'ye göre tehlike kategorileri; 5’i LC, 2’i NT, 2’si VU; BERN'e göre koruma statüleri;  3’ü EK-II, 4’ü EK-III tür.

Alanda yapılan arazi gözlemlerinde, Cetartiodactyla (Toynaklılar) takımına mensup iki türün varlığına dair bilgilere ulaşılmıştır. Bunlardan biri Capra aegagrus (Yaban Keçisi) ve Sus scrofa (Yaban domuzu) türleridir.  Yaban domuzunun alanda en yaygın türlerden biri olduğu tespit edilmiştir. Vadilerde, meşe ormanlarında, tarım arazilerine yakın yerlerde yaban domuzuna dair izlere rastlanmıştır. Yaban Keçisi ise kayalık, dağlık zirvelerde yerleşim yerlerinden uzak alanlarda yayıldığı bilinmektedir. Toynaklı türlerinin IUCN'ye göre tehlike kategorileri; 1’i NT, 1’i LC; BERN'e göre koruma statüleri; 1’1 EK-II, 1’i EK-III tür.

Amfibiler (Kurbağalar)

Cilo- Sat milli parkı içerisinde yapılan saha çalışmaları neticesinde 5 tür tespit edilmiştir. Bu türlerden Neurergus crocatus alandaki endemik türler arasında ve IUCN kriterlerine göre VU tehdit altındaki türler arasında, Bern sözleşmesi kapsamında ise Ek 2 listesindedir. Diğer 3 tür ise LC asgari endişe seviyesinde ve Bern Ek 3 kapsamındadır.

Sürüngenler (Reptilia)

Cilo- Sat Milli Parkı ve içerisinde yapılan çalışmalarda bölgede 28 sürüngen türünün yaşadığı tespit edilmiştir. Bu türler arasında IUCN kriterlerine göre; 1 tür Testudo graeca VU tehdit altındaki türler, 1 tür Montivipera raddei NT tehdide açık türler, 17 tür asgari endişe ve 9 tür NE belirlenmemiş türler kapsamındadır. Bern sözleşmesine göre ise 9 tür Ek 2, 19 tür ise Ek 3 listesi kapsamına girmektedir.

Kuşlar (Aves)

Cilo- Sat Milli Parkı’nda Mayıs- Temmuz 2021 tarihleri arasında saha çalışması yapılmıştır. Buna bağlı olarak çalışma literatür araştırması ile desteklenmiştir. Bunun için eBird veri bankasındaki verileri kullanılmıştır. Buna göre 79 kuş türünün Cilo- Sat Milli Parkı’nda görüldüğü düşünülmektedir. Türlerin tamamının alanda yerli türler ve yaz göçmenleri olduğu tespit edilmiştir. Sonbahar, kış ve bahar aylarının ilk döneminde alandaki iklim koşullarının soğuk geçmesi nedeni ile kuş türlerinin sayısı azalmaktadır. Kuşların IUCN tehdit kriterleri durumlarına göre grupladığımızda 1 türün Neophron percnopterus (Küçükakbaba) tehlikede (EN), 2 türün Gypaetus barbatus            (Sakallı akbaba), Aegypius monachus (Karaakbaba) tehdite açık (NT), geri kalan 76 türün düşük riskli (LC) türlerden olduğu tespit edilmiştir. BERN sözleşmesine göre ise 56 türün EK-II’de olduğu, 15 türün EK-III’de olduğu ve 8 türün Kapsam Dışı olduğu belirlenmiştir. CITES sözleşmesine göre 1 tür EK-I’de iken 12 tür EK-II’de ve 66 tür kapsam dışındadır. İzleme yapılan türler arasında alana özgü, endemik kuş türüne rastlanmamıştır.

Balıklar (Pisces)

Cilo- Sat Milli Parkı içerisinde tespit edilen iç balık türlerinin IUCN tehdit kriterleri durumlarına göre grupladığımızda 11 türün düşük riskli (LC) türlerden, geri kalan 6 türün ise (DD) yetersiz veri ve (NE) değerlendirilmemiş türler arasında olduğu görülmektedir. BERN sözleşmesine ve CITES sözleşmesine göre alanda yayılış gösteren tüm türlerin liste dışı olduğu görülmektedir. Bunun ile birlikte alanda yayılış gösteren türlerden 6 sının; Tatlısu kefali, Vantuzlu kedibalığı, Mezopotamya vantuzlu kedibalığı, Çöpçü balığı, Çöpçü balığı, Zagros çöpçü balığı endemik tür olduğu ve 2 türün ise Noktalı İnci Balığı, Urmiye İncibalığının lokal endemik olduğu belirlenmiştir.

Milli Park’ın kaynak değerlerinin korunabilmesi, gelecek kuşaklara aktarılabilmesi ve koruma-kullanma dengesi gözetilerek Milli Park içinde yer alacak kullanımların belirlenmesi amacı ile Milli Park’a ait Uzun Devreli Gelişme Planı hazırlanmıştır.

Alandaki Tesisler

Alanda güncel olarak bir tesisimiz yoktur. Uzun Devreli Gelişim Planında milli park sınırları içerisinde; İdari Ziyaretçi Merkezi, Hizmet Birimi ve günübirlik kullanım alanlarında gelen ziyaretçilerin eğlence, dinlenme gibi aktivitelerini yapabilecekleri donatılar yapılacaktır. Güncel olarak proje aşamasındadır.

Aktiviteler

Yayla Turizmi, Su sporları ve Rekreasyon, Dağ Turizmi, Yamaç Paraşütü, Kayaklı Yamaç Paraşütü, Dağ Bisikleti, Tur Kayağı, Kano, Kampçılık ve Foto Safari gibi etkinliklerin yanı sıra günübirlik doğa yürüyüşü, trekking, oryantiring, açık alan etkinlikleri, organizasyonlar gibi faaliyetler gerçekleştirilebilir.

Müstecir

Milli Park sınırları içerisinde işletme olmadığı gibi herhangi bir işletmeci yoktur.

İletişim

letişim: Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, 14. Bölge Müdürlüğü

Santral: 0438 211 0780

Acil durumlar için 112 acil çağrı numarası aranmalıdır.